Genetik ve kalıtım: çalışma rehberi

Temel fikirler

Genetik, alellerin ebeveynlerden döllere nasıl geçtiğini öngörür. Punnett kareleri ve olasılık kuralları çaprazlamaları, Hardy–Weinberg denklemi popülasyonları, rekombinasyon sıklığı da bağlantıyı ele alır.

• İki heterozigotun tek karakterli çaprazlaması (Aa × Aa) 3 baskın : 1 çekinik, iki karakterli çaprazlama (AaBb × AaBb) ise genler bağımsız dağıldığında 9 : 3 : 3 : 1 verir.
• Bağımsız olaylar çarpılır: iki sonucun birlikte olma olasılığı olasılıklarının çarpımıdır. n heterozigot lokuslu bir heterozigot 2ⁿ gamet tipi yapar.
• Hardy–Weinberg: evrimleşmeyen bir popülasyonda alel sıklıkları p + q = 1, genotip sıklıkları p² + 2pq + q² = 1’dir. Çekinik fenotipin sıklığı q²’dir.
• Rekombinasyon sıklığı = rekombinant döl ÷ toplam döl × 100. Yüzde bir, bir harita birimidir (santimorgan).

Temel denklemler

• p + q = 1
• p² + 2pq + q² = 1
• dihybrid 9 : 3 : 3 : 1
• recombination % = recombinants ÷ total × 100
• gamete types = 2ⁿ

Çözümlü örnek

Bir popülasyonun %4’ü çekinik özellik gösteriyorsa q² = 0,04, yani q = 0,2 ve p = 0,8’dir. Taşıyıcılar 2pq = 2 × 0,8 × 0,2 = 0,32, yani %32’dir. Bir test çaprazlamasında 200 döl arasında 18 rekombinant 18 ÷ 200 = %9 verir; iki gen 9 harita birimi arayla yer alır.

Sık yapılan hatalar

• q²’yi taşıyıcı sıklığı olarak kullanmak. Taşıyıcılar 2pq’dur; q² çekinik homozigotlardır.
• 9 : 3 : 3 : 1 oranını bağımsız dağılmayan bağlı genlere uygulamak.
• Çarpılması gereken olasılıkları toplamak; örneğin iki bağımsız doğum.

Alıştırma

Bu konudaki alıştırma sorularıyla kendinizi sınayın: Genetik ve kalıtım